Kıdem tazminatı — kimler alır, nasıl hesaplanır?

Kısaca

• Aynı işveren yanında en az bir tam yıl çalışmış olmak gerekir. Her tam yıl için 30 günlük ücret ödenir; yıldan artan süreler de aynı oranda hesaba katılır (1475 sayılı İş Kanunu m. 14).
• İşveren sizi işten çıkarırsa, çıkarma sebebi ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı bir davranışınız değilse kıdem tazminatı ödenir.
• İstifa eden işçi kural olarak alamaz. Ama haklı nedenle fesih, askerlik, emeklilik ve kadın işçinin evlenmesi gibi hallerde istifada da alınır.
• Hesapta son ücret, ek ödemelerle birlikte ("giydirilmiş ücret") kullanılır. Yıllık tutarın bir tavanı vardır.
• Zamanaşımı beş yıldır. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.

Hangi hallerde ödenir?

İş sözleşmesi şu yollardan biriyle sona ererse kıdem tazminatı ödenir (1475 sayılı Kanun m. 14/1; atıflar 4857 sayılı Kanun geçici m. 1 ile bugünkü maddelere bağlanır):

1. İşveren feshederse: 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/II'deki sebepler, yani ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller dışında yapılan her fesihte.
2. İşçi haklı nedenle feshederse: 4857 sayılı Kanun m. 24'teki sebeplerle. Örneğin ücretin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplanmaması veya ödenmemesi, işverenin sataşması ya da cinsel tacizi, işin işçinin sağlığı için tehlikeli olması.
3. Muvazzaf askerlik hizmeti için ayrılırsa.
4. Emeklilik: yaşlılık, emeklilik ya da malullük aylığı veya toptan ödeme almak için ayrılırsa. Bunun için aylığa ya da toptan ödemeye hak kazandığınızı ve kuruma başvurduğunuzu belgelemeniz gerekir.
5. Yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlarsa: gerekli sigortalılık süresini ve prim gün sayısını doldurup kendi isteğiyle ayrılırsa. Ayrılış bu sebebe dayanmalı ve durum işverene bildirilmelidir; uygulamada şartların tamamlandığı SGK'dan alınan yazıyla gösterilir.
6. Kadın işçi evlenirse: evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılırsa.
7. İşçi ölürse: tazminat kanuni mirasçılarına ödenir.

Emeklilik sebebiyle (4. ve 5. bentler) ayrılan işçi, kurumdan aldığı yazıyı işverene bildirmelidir. İşverenin ödeme borcu ve faiz bu bildirimle başlar (Yargıtay 22. HD, E. 2014/22824, K. 2015/10539).

Nasıl hesaplanır?

• Süre: Aynı işverenin farklı işyerlerinde geçen süreler toplanır; ara verip yeniden işe girdiyseniz önceki dönemler de sayılır. İşyeri başka bir işverene devredildiyse süreler birleştirilir. Aynı süre için ikinci kez kıdem tazminatı ödenmez; önceki dönem için tazminat aldıysanız o süre yeniden sayılmaz (m. 14).
• Ücret: Son ücretiniz esas alınır. Çıplak ücrete ek olarak size sağlanan para ve parayla ölçülebilen sözleşmeden ya da kanundan doğan menfaatler de eklenir (m. 14). Ayni olarak sağlanan yemek ve yol (servis) gibi menfaatler de bunlara girer; davada ayrıca ileri sürülüp ispatlanmaları gerekir (Yargıtay 9. HD, E. 2017/18421, K. 2020/15252). Ücret sabit değilse (parça başı, yüzde usulü gibi) son bir yılın ortalaması kullanılır.
• Örnek: 4 yıl 6 ay çalışmış, giydirilmiş brüt ücreti 40.000 ₺ olan işçi için kıdem tazminatı 40.000 × 4,5 = 180.000 ₺ olur (tavan aşılmıyorsa).
• Tavan: Bir yıl için ödenecek tutar, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesini geçemez (m. 14). Tavan dönem dönem değişir; hesapta fesih tarihindeki tavan esas alınır (Yargıtay 9. HD, E. 2016/30344, K. 2020/19267).
• Daha fazlası sözleşmeyle: 30 günlük süre iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine artırılabilir; ama tavan yine geçerlidir (m. 14).
• Gecikme: Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse mahkeme gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek faize hükmeder (m. 14).

Zamanaşımı

Kıdem tazminatı için zamanaşımı beş yıldır (4857 sayılı Kanun ek m. 3). Aynı süre ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı ve kullanılmayan yıllık izin ücreti için de geçerlidir.

Dava açmadan önce arabulucu

İşçi alacağı ve tazminatı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmuş olmak dava şartıdır. Arabulucuya gitmeden açılan dava usulden reddedilir (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3/1–2). Başvuru, işverenin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır (m. 3/5). İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davaları bu zorunluluğun dışındadır (m. 3/3).

Dayanak

• 1475 sayılı İş Kanunu m. 14 (bu kanunun yürürlükte kalan maddesi)
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 24, 25, ek m. 3, geçici m. 1
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3
• Yargıtay 22. HD, E. 2014/22824, K. 2015/10539 (emeklilik yazısının işverene bildirilmesi)
• Yargıtay 9. HD, E. 2017/18421, K. 2020/15252 (giydirilmiş ücrete giren menfaatler)
• Yargıtay 9. HD, E. 2016/30344, K. 2020/19267 (fesih tarihindeki tavan)